Azərbaycan milli mətbuatı 150 illik bir tarixi yol keçib.
Redaksiya xəbər verir ki, 1875-ci il iyulun 22-də Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşr edilən “Əkinçi” qəzeti ilə təməli qoyulan bu ənənə, zaman-zaman senzura, qadağalar və təzyiqlərlə üzləşsə də, bu gün müstəqil informasiya mənbəyi kimi fəaliyyətini davam etdirir. “Əkinçi”dən başlayaraq bu günədək gəlib çatan mətbuat tariximiz xalq maariflənməsinin, milli oyanışın və demokratikləşmənin mühüm sütunlarından biri olub.
Maarifçilik missiyasının başlanğıcı: “Əkinçi” qəzeti (1875–1877)
Həsən bəy Zərdabinin rəhbərliyi ilə 22 iyul 1875-ci ildə nəşrə başlayan “Əkinçi”, xalqın maariflənməsi və savadlanması məqsədini daşıyırdı. Qəzetdə sadə dildə yazılmış məqalələr kəndli həyatına dair tövsiyələr, elmi biliklər və sosial məsələlərlə bağlı çağırışlar yer alırdı. “Əkinçi” cəmi 56 nömrə çıxdıqdan sonra Çar Rusiyasının senzurasına tuş gələrək bağlandı. Lakin milli mətbuatın başlanğıc nöqtəsi kimi tarixə düşdü.
İdeoloji oyanış dövrü: 1905–1918
XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan mətbuatının inkişafında yeni mərhələ oldu. Əli bəy Hüseynzadənin yaratdığı “Füyuzat” jurnalı milli ideologiya və türkçülük ideyalarını yayırdı. “Molla Nəsrəddin” satirik jurnalı isə Cəlil Məmmədquluzadənin rəhbərliyi ilə ictimai problemləri kəskin tənqid etməklə xalq arasında böyük nüfuz qazandı. Bu dövrdə “İrşad”, “Tərəqqi”, “Həyat” kimi mətbu orqanlar islahatçı düşüncənin güclənməsində mühüm rol oynadı.
Mətbuatın dövlətləşməsi: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrü (1918–1920)
Xalq Cümhuriyyəti dövründə mətbuat azad və müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməyə başladı. “Azərbaycan”, “İstiqlal”, “Yeni İqbal” və digər qəzetlər dövlətçiliyin təşviqində aparıcı rola sahib idilər. Həmçinin, qadınların mətbuata daxil olması bu dövrün əlamətdar cəhətlərindəndir. “İşıq” kimi qadın jurnalları milli mətbuatın tərkibində yeni səhifə açdı.
Senzura və nəzarət illəri: Sovet dövrü (1920–1991)
Sovet dönəmində mətbuat tam şəkildə dövlətin nəzarətində idi. “Kommunist”, “Bakı işçi”, “Ədəbiyyat və incəsənət”, “Ulduz”, “Azərbaycan” və “Kirpi” kimi nəşrlər sistemin ideoloji tələblərinə uyğun fəaliyyət göstərirdilər. Bu dövrdə mətbuat əsasən partiya xəttini yayır, lakin bəzi hallarda dolayı yollarla sosial tənqidlərə də yer verilirdi. Satira jurnalı “Kirpi” bu baxımdan unikal platformalardan biri olmuşdur.
Müstəqillik və yeni dövr: 1991-dən bu günə
Ulu Öndər Heydər Əliyevin uzaqgörən və əvəzsiz siyasəti nəticəsində senzuranın 1998-ci ildə rəsmi şəkildə ləğv edilməsi ilə mətbuat yeni bir mərhələyə qədəm qoydu. “Yeni Müsavat”, “525-ci qəzet”, “Azadlıq”, “Azərbaycan”, “Zərdab” kimi qəzetlər geniş oxucu kütləsinə malik oldu. Eyni zamanda, internetin inkişafı və sosial media platformalarının yayılması mətbuatın formasını dəyişdi. Report, APA, Oxu.az, Qafqazinfo kimi portallar bu dövrdə sürətlə inkişaf etdi.
Yubiley ili: 2025-ci ildə 150 illik tarixi mərhələ
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən 2025-ci ilin Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi elan olunması ilə yubiley tədbirləri planlı şəkildə həyata keçirilir. Bu münasibətlə elmi konfranslar, sərgilər, yubiley nəşrləri və mükafatlandırma mərasimləri keçirilir. “Əkinçi” qəzetinin orijinal nüsxələri sərgilənir, milli mətbuat muzeyinin yaradılması təşəbbüsü gündəmdədir.
Nəticə olaraq
Azərbaycan milli mətbuatının 150 illik tarixi maarifçilik ideyasından doğaraq senzura dövrlərindən keçmiş, müstəqillik illərində isə informasiya azadlığının əsas dayaqlarından birinə çevrilmişdir. Bu tarix yalnız jurnalistika tarixi deyil, eyni zamanda xalqın, dövlətin və millətin inkişafının güzgüsüdür. Mətbuat təkcə xəbərin mənbəyi deyil, həm də milli kimliyin, azad fikrin və ictimai şüurun mühüm daşıyıcısıdır. 150 illik bu şərəfli yol, gələcək nəsillər üçün mühüm örnək və dəyərli miras olaraq qalacaq. Biz də Azərbaycan mətbuatının bir parçası olaraq vətənimiz, dövlətimiz və Prezidentimiz ilə qürur hissi duyuruq.
Fərid Əlizadə
