Redaksiya xəbər verir ki, son dövrdə Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Azərbaycana qarşı yürütdüyü siyasətdə ciddi gərginlik və ziddiyyətli addımlar müşahidə olunur. 2022-ci ilin əvvəlində Azərbaycan Moskva ilə müttəfiqlik bəyannaməsi imzalasa da, cəmi iki gün sonra Rusiyanın Ukraynaya genişmiqyaslı hücumu bu razılaşmanın mahiyyətini kölgədə qoydu1. Ardınca, Rusiya tərəfinin Azərbaycan sərnişin təyyarəsini vurması, eləcə də Rusiyada azərbaycanlılara qarşı amansız polis reydi kimi insidentlər Bakı-Moskva münasibətlərini daha da sarsıdıb2. Müşahidəçilər hesab edirlər ki, Kremlin bu davranışının kökündə postsovet ölkələrini nəzarətdə saxlamaq istəyi və Qərbin (NATO və Avropa İttifaqının) artan təsirindən duyulan narahatlıq dayanır. Aşağıda son hadisələr fonunda Putinin Azərbaycana və Qazaxıstana yönəlik siyasətinin əsas səbəbləri faktlarla təhlil edilir.
Müttəfiqlik bəyannaməsi və Ukrayna müharibəsinin kölgəsi
Moskvanın zəmanəti və Bakının ümidləri: 22 fevral 2022-ci ildə Prezident İlham Əliyev və Vladimir Putin Moskvada müttəfiqlik qarşılıqlı fəaliyyət haqqında bəyannamə imzaladılar3. Sənəd iki ölkə arasında münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltməyi nəzərdə tuturdu və təhlükəsizlik sahəsində sıx əməkdaşlıq və qarşılıqlı dəstək öhdəliklərini ehtiva edirdi. Yerli təhlilçilərin fikrincə, Bakı bu addımla Rusiyaya postsovet məkanında “dominant güc” rolunu tanımaqla Gürcüstan və Ukrayna ssenarilərinin Azərbaycanda təkrarlanmayacağına dair təminat almağa çalışırdı4. Yəni, Azərbaycan ümid edirdi ki, Kreml onun suverenliyinə hörmət edəcək və təcavüzkar addımlar atmayacaq.
Müharibənin başlaması: Lakin cəmi iki gün sonra – 24 fevral 2022-ci ildə – Rusiya qoşunlarının Ukrayna ərazisinə daxil olması ilə vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. Yeni müttəfiqlik bəyannaməsi fonunda Bakı çətin seçim qarşısında qaldı: Rusiya Azərbaycanın strateji tərəfdaşı elan olunsa da, beynəlxalq hüququ pozaraq başladığı müharibə səbəbilə Moskva qlobal təzyiqlərlə üzləşirdi. Kremlin qeyri-rəsmi şəkildə Azərbaycandan müəyyən dəstək və ya ən azı neytrallıq gözlədiyi güman olunur. Həmin dövrdə Azərbaycan balans siyasəti yürütməyə çalışdı – Kiyevə humanitar yardımlar göndərdi, eyni zamanda Rusiyaya qarşı sanksiyalara qoşulmadı. Buna baxmayaraq, ölkə ictimai rəyində Rusiya ilə imzalanmış ittifaq sənədi tənqid olundu və Azərbaycanın burada “aldadıldığı” barədə fikirlər səsləndi. Bir çoxları hesab edirdi ki, Moskva müttəfiqlik anlaşmasından yalnız öz maraqları üçün istifadə etdi və Prezident İlham Əliyevi fakt qarşısında qoydu.
Gərginliyi artıran insidentlər
Son bir il ərzində baş vermiş iki ciddi hadisə Rusiya–Azərbaycan münasibətlərini daha da gərginləşdirdi:
- Sərnişin təyyarəsinin vurulması (dekabr 2024): 2024-cü il 25 dekabr tarixində “Azərbaycan Hava Yolları”na məxsus J2-8243 saylı sərnişin təyyarəsi qəzaya uğradı. Təyyarə Bakından Çeçenistanın paytaxtı Qroznıya uçarkən kursunu dəyişərək Xəzər dənizi üzərindən Qazaxıstanın Aktau şəhərinə yönəlib və orada düşüb5. Azərbaycan istintaqının ilkin nəticələrinə görə, təyyarə Rusiyanın Pantsir-S1 zenit-raket kompleksi tərəfindən vurulub, həmçinin Rusiyaya məxsus radioelektron mübarizə sistemləri tərəfindən kommunikasiya kanalları iflic edilib6. Nəticədə təyyarədəki 67 nəfərdən 38-i həlak oldu. Prezident İlham Əliyev birbaşa açıqlamasında təyyarənin “Rusiya tərəfindən vurulduğunu, qəsdən olmasa da bunun gerçəkdə baş verdiyini” bəyan etdi və Moskvanı hadisəni bir neçə gün “gizlətməyə cəhd etməkdə” ittiham etdi7. Bakı rəsmi şəkildə Moskvadan üzr istəməyi, günahı etiraf etməyi və təqsirkarları cəzalandırmağı tələb etdi8. Kreml isə əvvəlcə susqun qaldı; yalnız hadisədən bir neçə gün sonra Vladimir Putin Prezident İlham Əliyevə zəng edərək bunu “faciəli bir insident” adlandırıb üzrünü bildirdi, lakin məsuliyyəti rəsmən boynuna almadı9. Bu yarımçıq yanaşma Azərbaycanda ciddi narazılıq yaratdı, çünki rəsmi Bakı Moskvanın açıq etirafı və kompensasiya ödənilməsi tələbində idi.
- Yekaterinburq reydi (iyun 2025): 27 iyun 2025 tarixində Rusiyanın Yekaterinburq şəhərində Federal Təhlükəsizlik Xidməti (FSB) və OMON qüvvələri azərbaycanlı Səfərovlar ailəsinin evlərinə qəfil reyd keçirdi. Bu əməliyyat 24 il əvvəl – 2001-ci ildə Ağdamda baş vermiş bir qətl hadisəsinin istintaqı məqsədi ilə aparılıb10. Lakin nəticədə həddən artıq güc tətbiq olundu: reyd zamanı iki qardaş – Hüseyn və Ziyəddin Səfərov – öldürüldü, daha 8 ailə üzvü döyülərək ağır bədən xəsarətləri aldı11. Qeyd olunur ki, həlak olanlar və saxlanılanlar uzun illərdir Rusiyada yaşayan, bu ölkənin vətəndaşlığını daşıyan azərbaycanlılardır. Hadisədən sonra Azərbaycan XİN Rusiyanın Bakıdakı müvəqqəti işlər vəkilini çağıraraq kəskin etiraz notası təqdim etdi; bəyanatda Rusiyanın hüquq-mühafizə orqanlarının azərbaycanlılara qarşı “etnik zəmində məqsədyönlü və məhkəmədənkənar qətllər və zorakılıq” törətdiyi vurğulandı12. Azərbaycan tərəfi dərhal məsələ ilə bağlı hərtərəfli təhqiqat aparılmasını və günahkarların cəzalandırılmasını tələb etdi13. Rusiya XİN sözçüsü Mariya Zaxarova isə yalnız bildirib ki, reyd illər öncə törədilmiş cinayətlərin istintaqı çərçivəsində həyata keçirilib və araşdırma aparılır14. Səfərov qardaşlarının qohumları mətbuata açıqlamalarında onların “işgəncə ilə qəsdən öldürüldüyünü” iddia etdilər15. Bu insident Azərbaycan ictimaiyyətində böyük hiddət doğurdu və ikitərəfli münasibətləri son illərin ən aşağı nöqtəsinə çatdırdı.
Yuxarıdakı hadisələr fonunda Azərbaycan hökuməti Rusiyaya qarşı bir sıra addımlar atdı. Məsələn, Yekaterinburq reydindən dərhal sonra Azərbaycanın Mədəniyyət Nazirliyi ölkədə planlaşdırılan bütün Rusiya mədəni tədbirlərinin ləğv olunduğunu açıqladı16. Həmçinin, Azərbaycanın hökuməti Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Overçukun Bakıya planlaşdırılan səfərinin təxirə salındığını bildirdi17. Bu tarixçəni də xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, Prezident İlham Əliyev 2023-cü ilin may ayında Moskvada keçirilən Qələbə Günü hərbi paradına qatılmaqdan imtina etdi. Əvəzində həmin ay Ukraynanın xarici işlər nazirinin müavini Andriy Sibiga Bakıya səfər edərək iki ölkə arasında yaxın əlaqələrin siqnalını verdi18. Bütün bunlar Bakı ilə Moskva arasında ciddi siyasi soyuqlaşmanın yarandığını göstərən nümunələrdir19.
Qazaxıstan nümunəsi: Kreml planını tək Azərbaycanla bitirmir
Azərbaycanla yanaşı, Mərkəzi Asiyanın ən böyük dövləti Qazaxıstan da Rusiyanın təzyiq və müdaxilə cəhdlərini hiss edir. 2022-ci ilin yanvarında Qazaxıstanda kütləvi xalq etirazları və iğtişaşlar baş qaldırdıqda prezident Qasım-Comərd Tokayev Rusiyanın rəhbərlik etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatını (KTMT) yardıma çağırdı. Moskvadan göndərilən hərbi kontingent ölkədə qısa zamanda asayişi bərpa etdi. Bu müdaxilə zahirən Tokayev hakimiyyətini xilas etsə də, sonradan Qazaxıstan rəhbərliyi Rusiyanın həddən artıq güclənməsinə imkan verməmək üçün müəyyən məsafə saxlamağa başladı.
Xüsusilə, Rusiya Ukraynaya hücum etdikdən sonra Qazaxıstan gözlənilməz dərəcədə müstəqil mövqe sərgilədi. Tokayev 2022-ci ilin iyununda Sankt-Peterburqdakı forumda, Prezident Putinin yanında açıq şəkildə bildirdi ki, Qazaxıstan Ukraynanın şərqindəki özünü müstəqil elan etmiş “DXR” və “LXR” qurumlarını tanımır və tanımayacaq20. Qazaxıstan həmçinin Qərbin Rusiyaya qarşı sanksiyalarına əməl etdi, Ukraynaya humanitar yardım göndərdi və ölkə daxilində Rusiyanın müharibə rəmzləri olan “Z” işarəsinə qeyri-rəsmi qadağa tətbiq olundu21. Bu cür addımlar Moskvanı qəzəbləndirdi və Rusiya siyasi dairələrində Qazaxıstanı “ikinci Ukrayna” adlandıran təhdidedici bəyanatlar səslənməyə başladı. Məsələn, 2022-ci ilin avqustunda Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının sədr müavini, keçmiş prezident Dmitri Medvedev sosial şəbəkədə paylaşım edərək Ukraynadan sonra “Şimali Qazaxıstanın taleyi” ilə məşğul olmağa dair eyham vurdu; tezliklə bu post silinsə də, müşahidəçilər bunu rusiyalı “qırğıların” zehniyyətini əks etdirən bir işarə kimi qiymətləndirdilər22.
Kreml narazılığının konkret əlamətləri də göründü. 2022-ci ilin iyun və iyul aylarında Rusiya, Qazaxıstan neftini dünya bazarlarına daşıyan əsas xətt olan Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumunun (CPC) fəaliyyətini “texniki səbəblər” bəhanəsilə iki dəfə dayandırdı23. Diqqətçəkicidir ki, hər iki hal Tokayevin Moskvanı qıcıqlandıran siyasi bəyanatlarından dərhal sonra baş verdi: birinci dayandırma Qazaxıstanın anti-Rusiya sanksiyalarına əməl edəcəyini açıqlamasından, ikincisi isə Avropanın enerji bazarını sabitləşdirməyə kömək etməyə hazır olduğunu deməsindən sonra gerçəkləşdi24. Bu olaylar geniş şərhçilər tərəfindən Kremlin Nur-Sultana (Astana) yönəlik dolaylı “cəza tədbiri” kimi dəyərləndirildi.
Bundan əlavə, rusiyalı tanınmış teleaparıcılar və ideoloqlar da Qazaxıstanı açıq hədəfə almağa başladılar. Məsələn, Kremlin tərəfdarı Vladimir Solovyovun tok-şousunda çıxış edən ekspert Dmitri Drobnitski “Ukraynadan sonra növbəti problemin Qazaxıstan olduğunu, çünki Ukraynadakına bənzər nasist proseslərin orada da başlaya biləcəyini” söylədi25. O, Qazaxıstanda “çoxlu sayda rusun yaşadığını” vurğulayaraq iddia etdi ki, guya onlar da “millətçi təzyiqə” məruz qala bilərlər; hətta Qazaxıstanın Semipalatinsk poliqonuna və Rusiyanın atom sənayesi üçün uran yanacağına sahib olmasını xatırladıb, bu ölkənin strateji əhəmiyyətini qabartdı26. Bu cür aqressiv ritorika Qazaxıstanda həm cəmiyyətdə, həm də siyasi elita daxilində ciddi narahatlıq yaratdı. Ölkə parlamentinin üzvləri bu kimi çıxışları “birbaşa təhdid” adlandıraraq açıq etiraz etdilər. Senatın beynəlxalq əlaqələr komitəsinin sədri Muxtar Kul-Muxammed rusiyalı propagandistlərin qəsdən təxribat xarakterli bəyanatlar verdiyini və “bunların artıq adi hal aldığını” bildirdi. O, rəsmi Moskvanı Solovyov kimi aparıcıların efirdə nifrət dili yaymasının qarşısını almağa çağırdı27.
Qeyd etmək lazımdır ki, Qazaxıstan eyni zamanda Türkiyə və Çin kimi güclərlə əlaqələrini möhkəmləndirərək Rusiyadan asılılığını azaltmağa çalışır. 2022-ci ilin yanvar böhranı zamanı Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Tokayevə zəng edib ona həmrəylik nümayiş etdirdi və Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində Qazaxıstana mənəvi dəstək verildi. Sonrakı dövrdə, xüsusilə 2022-2023-cü illərdə Qazaxıstan ilə Türkiyə arasında siyasi, iqtisadi və hərbi sahələrdə əməkdaşlıq daha da sürətləndi; münasibətlər müttəfiqlik səviyyəsində olmasa da, strateji tərəfdaşlıq ruhunda dərinləşdi28. Pekin də Astana ilə strateji tərəfdaşlığı dərinləşdirərək investisiya və ticarət əlaqələrini genişləndirir. Bütün bunlar göstərir ki, Kremlin postsovet məkanındakı planları tək Azərbaycanla bitmir – Rusiya Qazaxıstan da daxil olmaqla, sovet dövründən qalan nüfuz dairəsini maksimum bərpa etməyə çalışır. Lakin sözügedən ölkələr də alternativ ittifaqlar və balanslı siyasət vasitəsilə Moskvanın təzyiqlərinə müqavimət göstərməyə səy göstərirlər.
“Yeni SSRİ” xəyalları: Putinin geosiyasi ambisiyaları
Moskvanın həm Cənubi Qafqazda, həm də Mərkəzi Asiyada nümayiş etdirdiyi aqressiv davranışlar Putinin beynindəki geosiyasi hədəflərlə bağlı müzakirələri gücləndirib. Putin dəfələrlə Sovet İttifaqının dağılmasını XX əsrin “ən böyük geosiyasi fəlakəti” adlandırıb və Rusiya ilə qonşu postsovet xalqlarının tarixi bağlarını vurğulayıb. Onun ideyası olan “Rus dünyası” konsepsiyası da keçmiş SSRİ məkanını Rusiya təsir dairəsində birləşdirməyi nəzərdə tutur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Putin xarici siyasətdə atdığı addımlarla əslində Sovet İttifaqını xəyali şəkildə yenidən qurmağa çalışır – Ukraynaya təcavüz planları da daxil olmaqla, onun bu niyyətdə olduğu barədə çoxdan ehtimallar irəli sürülür29.
Bu strategiyanın elementlərini müxtəlif formalarda görmək mümkündür. Bir tərəfdən, Rusiya Belarusla ittifaq dövləti qurub, Qazaxıstan, Ermənistan kimi ölkələri Avrasiya İqtisadi İttifaqı və KTMT vasitəsilə öz orbitində saxlamağa çalışır. Digər tərəfdən, Moskva Ukrayna və Gürcüstan kimi Qərbə meyllənən qonşularına qarşı birbaşa hərbi müdaxilələrdən də çəkinməyib. Kreml açıq bildirir ki, NATO-nun şərqə doğru genişlənməsini və Avropa İttifaqının postsovet ölkələrini öz tərəfinə çəkməsini təhlükə sayır. Məhz bu “təhlükə”yə qarşı Putin öz ətrafında alternativ bir blok – sanki NATO və Aİ-yə rəqib “keçmiş SSRİ klubu” formalaşdırmaq ambisiyasındadır.
Azərbaycan və Qazaxıstan kimi ölkələrin son dövrdə Rusiya ilə yaşadıqları problemlər də bu böyük geosiyasi oyunun tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilir. Bakı və Astana balans siyasəti aparmağa çalışsalar da, Moskva zaman-zaman onlardan “ya bizimləsiniz, ya da bizə qarşı” prinsipi ilə davranmağı tələb edir. Azərbaycanın 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsində qələbə qazanmasına baxmayaraq bölgədə yerləşdirilmiş rus sülhməramlı kontingenti Kreml üçün Bakıya təsir rıçaqı olaraq qalır. Qazaxıstanda isə rusiyalı ultra-millətçilər tarixi arqumentlər gətirməklə (məsələn, Putin 2014-cü ildə “Qazaxlar heç vaxt dövlətçilik görməyiblər” deyə bəyan etmişdi30) ölkənin suverenliyini şübhə altına almağa çalışırlar.
Analitiklərin fikrincə, Putin hazırda birbaşa NATO ilə açıq qarşıdurmaya girməkdə ehtiyatlı davranaraq diqqəti postsovet məkanındakı nüfuzunu bərpa etməyə yönəldib. O, Ukraynadakı müharibənin yaratdığı beynəlxalq gərginlik şəraitində digər qonşularını da öz təsir orbitində saxlamaq üçün bəzən hərbi güc hədələrinə, bəzən isə iqtisadi rıçaqlara əl atır31. Bu siyasət keçmiş SSRİ coğrafiyasında yeni nüfuz bölgüsü yaratmaq – Putinin təbirincə desək, “tarixi Rusiyanı” yenidən bərpa etmək – məqsədi güdür.
Nəticə
Faktlar göstərir ki, Rusiyanın Azərbaycan və Qazaxıstan kimi müstəqil respublikalara qarşı sərgilədiyi sərt addımlar Moskvanın imperial ambisiyalarından qaynaqlanır. Kreml öz təhlükəsizlik maraqlarını təmin etmək adı altında bu ölkələrin suveren seçimlərini məhdudlaşdırmağa, onları öz orbitində saxlamağa çalışır. Lakin eyni zamanda həm Bakı, həm də Astana artan təzyiqə qarşı diplomatik manevrlər edir, Türkiyə, Qərb və Çinlə əlaqələri gücləndirərək alternativ dayaqlar formalaşdırırlar.
Ukraynada davam edən müharibə fonunda Rusiya ordusunun ciddi itkilər verməsi və Qərbin sanksiyalarının təsiri Kremlin güc imkanlarının məhdud olduğunu göstərir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, Rusiya eyni anda bir neçə cəbhədə müvəffəqiyyət qazana bilməz; Kremlin əvvəlcə Ukraynadakı “düyünü açmadan” digər qonşu dövlətlərlə açıq qarşıdurmaya getməsi Moskvanın özü üçün risklidir32. Bununla belə, Putin hakimiyyətinin mövcud düşüncə tərzi dəyişmədikcə, postsovet məkanında gərginlik ocaqları qalmaqda davam edəcək. Azərbaycan üçün optimal yol isə suveren maraqlarını qətiyyətlə qorumaqla yanaşı, beynəlxalq birliklə həmrəy olub mümkün təzyiqlərə qarşı birlikdə dayanmaqdır.
Nəticə etibarilə, Rusiya, ölkəsində yaşayan Azərbaycan əsilli əhalini ölkəmizə geri göndərmək və daha sonra, Ukrayna nümunəsində olduğu kimi, onların “guya” narazılığını bəhanə edərək, gələcəkdə ölkəmizə ordu yeritmək planı qurur. Eyni ssenarini Qazaxıstana da tətbiq etmək niyyətindədir. Zatən, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu planla bağlı artıq açıq siqnallar verilir.
Mənbələr: Bu təhlildə istifadə olunan məlumatlar açıq mənbələrdən – beynəlxalq xəbər agentliklərinin məlumatları, analitik təhlillər – götürülüb və aidiyyəti məqamlar mətn boyunca istinadlarla göstərilib. Mənbələri görmək üçün birbaşa Redaksiyaya keçin.
Hazırladı: Redaksiya.az
